روش مطالعه ای لایتنر
مرورهاي متوالي و تأخيري (Spaced repetition)، نام يك تكنيك يادگيريست كه در آن فواصل زماني مرور يك مطلب، به تدريج زياد ميشود. اين روش بر مبناي روش كاركرد حافظه، توسعه داده شده است. درحقيقت براي به خاطر سپردن يك موضوع، بايد فوراً آن را مرور كنيم. با اين وجود، اگر فقط يك بار آن را مرور كنيم، مجدداً و خيلي زود فراموش خواهد شد. بنابراين نياز به مرور ديگر و مرورهاي ديگري خواهيم داشت. اما مرورهاي بعدي آن موضوع ميتواند با فواصل زماني بيشتر (تأخيري) انجام پذيرد. با هر بار مرور اضافي، زمان فراموشكردن آن مطلب طولانيتر خواهد شد. به عبارت ديگر شيب منحني فراموش كمتر ميگردد. اين روند (مرورهاي متوالي و تأخيري) تا به آنجا ادامه مييابد كه شيب منحني فراموشي تقريباً صفر شده و آن، زمانيست كه ما اطمينان مييابيم كه ديگر موضوع آموخته شده را فراموش نخواهيم كرد.
ساده به نظر ميرسد!؟ اما يك مشكل كوچك در اين ميان وجود دارد و آن برنامهريزي زماني براي مرور مطالبيست كه قرار است به حافظه سپرده شود. اين مشكل زماني حادتر ميشود كه حجم مطالبي كه ميخواهيم بياموزيم، زياد باشد.
سباستين لايتنر، دانشمند آلماني، در دههي 70، براي غلبه بر اين مشكل سيستمي را اختراع كرد كه به نام خود وي، سيستم لايتنر (Leitner system) ناميده ميشود. در اين سيستم، براي يادگيري يك موضوع از يك ورق كوچك كاغذ كه فلشكارت (Flash card) نام دارد استفاده ميشود. هر مطلبي كه ميخواهيم به خاطر بسپاريم، در دو روي اين برگه به صورت سؤال و جواب، لغت و معني، مسأله و راه حل، و ... مينويسم. اين برگهها در سيستم لايتنر، به ترتيب و به صورت خودكار، براساس اينكه چقدر خوب آموخته شدهاند، در گروهها (خانهها)يي قرار ميگيرند. به اين ترتيب كه شما با ديدن يك برگه سعي ميكنيد پاسخ آن را به ياد آوريد. اگر موفق شديد، فلشكارت به گروه (خانه) بعدي منتقل ميشود. اما اگر موفق نشديد پاسخ پشت كارت را به ياد آوريد، آن كارت را به اولين گروه (خانه) بازميگردانيد.
هرچه در گروهها (خانهها) به جلو ميرويد، فواصل زماني مرور كارتها بيشتر ميشود. اين موضوع بسيار ساده اتفاق ميافتد: كارتهاي خانهي اول هر روز مرور ميشود؛ كارتهاي خانهي دوم هر دو روز، كارتهاي خانهي سوم هر چهار روز، كارتهاي خانهي چهارم هر هشت روز، و كارتهاي خانهي پنجم هر 16 روز يكبار مرور ميشود. بدين ترتيب سيستم لايتنر (جعبهي لايتنر) مشكل دستهبندي كارتها و زمانبندي مرور آنها را حل مينمايد. البته تعداد خانهها و فواصل زماني مرورها قابل تغيير است.
امتياز آشكار اين روش آن است كه تمركز شما بر روي كارتهاي مشكلتري خواهد بود كه در خانههاي اول قرار دارند، چرا كه با فاصلهي زماني كوتاهتري مرور ميشوند. در عوض مطالبي كه بهتر آموخته شدهاند و بنابراين به تدريج در خانههاي بعدي قرار گرفتهاند ديرتر مرور خواهند شد. بدين ترتيب زمان صرف شده براي يادگيري، بهينه خواهد شد.
با اين همه، روش لايتنر كاستيهايي هم دارد كه به آنها اشاره ميكنيم:
اگر به هردليل، چند روز از برنامهي مرور كارتها (مثل يك مسافرت) باز بمانيد، با حجم زيادي از كارت مواجه خواهيد شد كه بايد مرور شوند. اين البته طبيعيست. مشكل وقتي شروع ميشود كه ميخواهيد كارتها را مرور كنيد و به خانههاي بعدي انتقال دهيد. در اين حالت مجبوريد تمام چند روز گذشته را شبيهسازي كنيد. يعني ابتدا فرض كنيد كه امروز مثلاً سه روز پيش است و برنامهي مرور سه روز پيش را اجرا كنيد؛ بعد فرض كنيد امروز دو روز پيش است؛ سپس فرض كنيد امروز ديروز است؛ و در نهايت به برنامهي امروز برسيد. در اين حالت اگر كارتها شما زياد باشد، مرور اين همه كارت خستهكننده و زمانبر به نظر ميرسد. تجربه كاربران اين روش نشان ميدهد كه برخي در اين حالت از اجراي كل سيستم صرفنظر ميكنند.
اگر بخواهيد چند موضوع (مثلاً چند درس) را با اين روش ياد بگيريد، احتمالاً مجبور خواهيد بود كه چند تا از اين جعبههاي لايتنر براي خود درست كنيد، در غير اين صورت بايد كارتهاي همهي درسها را با هم مخلوط كنيد كه اين امر سبب ميشود نتوانيد آنها را به تفكيك موضوع (درس) مرور نماييد.
گاهي در مواقع اضطرار (مثلاً ايام امتحانات) لازم است كه همهي كارتها را از جعبه خارج و با هم مرور كرد. در روش لايتنر كارتهاي تهيه شده را نميتوان در مواقع اضطرار از جعبه خارج كرد. علت آن واضح است. اگر اين كار را انجام دهيد، وضعيت كنوني همهي آنها را از بين بردهايد و احتمالاً بايد مرور آنها را از ابتدا شروع كنيد كه اين موضوع با ايدهي اصلي روش لايتنر كه مبتني بر مرور كمتر مطالب بهترآموختهشده است، منافات دارد.
از يك جعبهي لايتنر، فقط يكنفر ميتواند استفاده كند. شما نميتوانيد كارتهاي خود را، در حالي كه خود آنها را مرور ميكنيد، به ديگران بدهيد!
و نقايص ديگري كه در جدول مقايسهاي «روش لايتنر» با «نرمافزار لايتنر» ميتوانيد مشاهده نماييد.
صد البته كه وجود اين نقايص، از شگفتانگيز بودن روش لايتنر چيزي نميكاهد. ما در نرمافزار لايتنر، با تكيه بر فنآوري رايانه امكاناتي را به اين روش افزودهايم. در حقيقت سيستم لايتنر يك روش است كه هركس ميتواند به سادگي ابزار آن را كه عبارتاست از يك جعبهي ساده و تعدادي برگهي كاغذ، فراهم نموده و از آن بهرهبرداري نمايد. اما نرمافزار لايتنر، يك ابزار است كه با مبنا قراردادن روش لايتنر، امكانات بسياري را به منظور استفادهي مفيدتر و مؤثرتر از اين روش، فراهم ساخته است.
خوش آمدید